به قلم رامین امینی زارع مدرس مدیریت ریسک
سیل هر ساله بخش کشاورزی را با خسارات سنگین روبه‌رو می‌کند. بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، در سه دهه گذشته حدود ۳.۸ تریلیون دلار خسارت به بخش کشاورزی جهان وارد شده که نزدیک به ۲۳ درصد کل خسارات بلایای طبیعی را تشکیل می‌دهد و سیل سهم عمده‌ای در این رقم دارد. در ایران نیز سیلاب‌های سال‌های اخیر، به‌ویژه سیل فروردین ۱۳۹۸، بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان خسارت به قیمت آن روز؛به اراضی کشاورزی، باغ ها، دام و زیرساخت‌های آبیاری وارد کرد. در ادامه، 10 راهکار عملی و به‌ترتیب اولویت ارائه می‌شود.
۱. مدیریت جامع حوزه آبخیز (Integrated Watershed Management)
اجرای عملیات آبخیزداری مانند بندهای خاکی، تراس‌بندی و کشت گیاهان مناسب، سرعت رواناب را کاهش و نفوذ آب به خاک را افزایش می‌دهد. تجربه سال‌های اخیر نشان داده مناطقی که آبخیزداری در آن‌ها جدی گرفته شده، آسیب کمتری دیده‌اند.
۲. توسعه سیستم‌های هشدار زودهنگام(Early Warning System)
استفاده از داده‌های هواشناسی و مدل‌های پیش‌بینی سیل، به کشاورزان فرصت می‌دهد تا محصولات، دام‌ها و تجهیزات را به موقع جابه‌جا کنند. همین چند ساعت هشدار زودتر می‌تواند تفاوت میان نجات یک دامداری و از دست رفتن همه‌چیز باشد.
۳. توسعه بیمه کشاورزی
بیمه کشاورزی نقش حیاتی در جبران خسارات و بازگرداندن توان تولید به کشاورزان دارد. در حالی که توسعه پوشش بیمه‌ای، به‌ویژه برای سیل، باید در اولویت سیاست‌گذاران قرار گیرد.
۴. تغییر الگوی کشت
انتخاب گونه‌های مقاوم به سیل و غرقاب و محصولات با دوره رشد کوتاه‌تر، ریسک خسارت را کاهش می‌دهد. این تصمیم ساده اما مهم می‌تواند در سال‌های پرآبی، مزرعه را از نابودی نجات دهد.
۵. اصلاح روش‌های کشت در اراضی شیب‌دار
کشت نواری، مالچ‌پاشی و ایجاد پشته‌های حفاظتی از شستشوی خاک و رواناب سطحی جلوگیری می‌کند. کشاورزانی که این روش‌ها را به کار گرفته‌اند، شاهد ماندگاری بیشتر خاک و کاهش فرسایش بوده‌اند.
۶. توسعه زهکشی مزارع
احداث شبکه‌های زهکشی مناسب، تخلیه سریع آب مازاد را ممکن و از ماندابی و پوسیدگی ریشه جلوگیری می‌کند. این موضوع به‌ویژه در زمین‌های سنگین و کم‌شیب اهمیت دوچندان دارد.
۷. لایروبی و نگهداری کانال‌های آبیاری
پاکسازی مستمر کانال‌ها و نهرها، ظرفیت انتقال آب را حفظ و خطر طغیان را کاهش می‌دهد. غفلت از این کار ساده، گاهی به قیمت از دست رفتن کل محصول تمام می‌شود.
۸. احداث سازه‌های حفاظتی
دیوارهای ساحلی، گابیون‌بندی و پمپ‌های اضطراری می‌توانند از ورود سیلاب به اراضی کشاورزی جلوگیری کنند. این سازه‌ها اگرچه هزینه دارند، اما در بلندمدت بسیار ارزان‌تر از جبران خسارات سیل تمام می‌شوند.
۹. آموزش و توانمندسازی کشاورزان
آشنایی با روش‌های پیشگیری، واکنش سریع و بازسازی پس از سیل، خسارات را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد. کشاورز آگاه، پیش از بحران تصمیم می‌گیرد و پس از بحران سریع‌تر روی پای خود می‌ایستد.
۱۰. تقویت همکاری نهادی و مشارکت مردمی
همکاری دولت، تعاونی‌ها و نهادهای محلی در قالب برنامه‌های مدیریت ریسک سیل، ضامن موفقیت راهکارهای فوق است. هیچ برنامه‌ای بدون همراهی خود کشاورزان به نتیجه نمی‌رسد.
کاهش خسارات سیل در کشاورزی تنها با سازه‌سازی ممکن نیست؛ ترکیبی از مدیریت آبخیز،دانش بیولوژیک، بیمه، آموزش و سیاست‌های حمایتی لازم است تا امنیت غذایی و معیشت کشاورزان پایدار بماند.اینک دولت، کادر مدیریتی وزارت جهادکشاورزی وکارشناسان توانمندآن؛مجموعه بانک کشاورزی که تامین مالی بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور را وجهه همت خویش داشته است درکنار مدیریت نوگرای نظام بیمه کشاورزی؛ می کوشند تا هم پای مردم، خسارات سیل را کاهش دهند.
ختم کلام به سخن سعدی که::
سعدیا گربکند سیل فنا خانه عمر دل قوی دار که بنیاد بقا محکم از اوست
