تغییرات اقلیمی و تشدید خشکسالی، امنیت تولیدات کشاورزی و دامداری را با چالش‌های جدی مواجه کرده است. در چنین شرایطی، بیمه پارامتریک و بیمه شاخص با تکیه بر داده‌های قابل اندازه‌گیری مانند میزان بارش و وضعیت پوشش گیاهی، امکان پرداخت سریع‌تر خسارت و کاهش هزینه‌های ارزیابی را فراهم می‌کنند. تجربه کشورهایی مانند آمریکا و اسپانیا نشان می‌دهد این ابزارها می‌توانند نقش مؤثری در مدیریت ریسک‌های اقلیمی داشته باشند؛ ظرفیتی که با طراحی شاخص‌های بومی، حکمرانی شفاف داده و حمایت هدفمند دولت، می‌تواند در ایران نیز به تقویت تاب‌آوری تولیدکنندگان و امنیت غذایی کشور کمک کند.
به قلم رامین امینی زارع
بیمه پارامتریک و بیمه شاخص از سازوکارهای نوین مدیریت ریسک های اقلیمی به شمار می آیند که پرداخت خسارت در آن‌ها بر پایه تحقق یک شاخص از پیش تعیین‌شده، مانند میزان بارش یا وضعیت پوشش گیاهی، نه ارزیابی میدانی خسارت انجام می‌شود،. این ویژگی، پرداخت سریع‌تر، هزینه ارزیابی کمتر، شفافیت بیشتر و تاب‌آوری بالاتر تولیدکنندگان را فراهم می‌کند، به شرط آنکه شاخص با شرایط محلی هماهنگ باشد و ریسک مبنا (Basis Risk) جدی گرفته شود.
وقتی بارش کم می‌شود، دامدار پیش از ثبت رسمی خشکسالی زیان را حس می‌کند. بیمه شاخص بارندگی برای همین وضعیت ساخته شده است. تجربه ایالات متحده نشان می‌دهد این ابزار می‌تواند پوشش گسترده‌ای ایجاد کند؛ برنامه آزمایشی بیمه شاخص درمراتع از سال ۲۰۰۷ آغاز شد و در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۲۱ میلیون هکتار رسید. از نظر نسبت خسارت(Loss Ratio)در یکی از ایالت‌ها به ازای هر یک دلار حق بیمه دامدار حدود ۲٫۱۸ دلار خسارت پرداخت شده، اما دولت ۵۱ تا ۵۹ درصد حق بیمه را یارانه می‌دهد. بنابراین ارزیابی واقعی باید مجموع حق بیمه تولیدکننده و یارانه دولت را با خسارت‌ها بسنجد. دستاورد مهم، حفظ سرمایه دامدار و کاهش نیاز به کمک اضطراری است. استقبال در همه جا یکسان نیست؛ مثلاً در ایلینوی کمتر از ۶ درصد اراضی واجد شرایط پوشش دارند و این نشان می‌دهد طراحی باید با اقلیم و اقتصاد محلی هماهنگ باشد.
در اروپا، اسپانیا از سال ۲۰۰۱ از شاخص‌های ماهواره‌ای برای بیمه پوشش گیاهی مرتع استفاده کرده است. سنجش از دور پایش گسترده و مستمر می‌دهد، اما اعتبار آن به کیفیت داده، تناسب شاخص و قواعد دقیق پرداخت بستگی دارد. آمار کل بیمه کشاورزی اتحادیه اروپا حدود ۱٫۵ میلیارد یورو حق بیمه و نزدیک ۵۰۰ میلیون یورو یارانه است که نباید تمام آن را به بیمه پارامتریک خشکسالی نسبت داد.
در کشورهای کم‌درآمد، بیمه شاخص می‌تواند ابزار مکمل باشد. مرور مطالعات بانک جهانیWB) (نشان می‌دهد دسترسی به این بیمه سرمایه‌گذاری مولد را افزایش داده است. اما دو چالش مهم همچنان باقی است: ریسک مبنا و وابستگی به حمایت دولت. راه‌حل، شاخص بومی، داده معتبر، بازبینی آستانه‌ها و یارانه شفاف و هدفمند است.
از آن سوی جهان که به این سو بنگریم،میهن عزیز ما،ایران ظرفیت خوبی دارد؛ صندوق بیمه کشاورزی با همکاری نهاد معتبر بانک کشاورزی، بیمه، تأمین مالی و مدیریت ریسک را پیوند می دهند. گام عملی، ایجاد پایگاه داده شفاف بارش و پوشش گیاهی و علوفه، اجرای طرح آزمایشی در مناطق منتخب، سنجش انطباق پرداخت با خسارت واقعی و اتصال هدفمند بیمه به تسهیلات بانکی است. هم‌زمان باید خطر هم‌زمانی خسارت‌ها (Covariate Risk)، محاسبه علمی حق بیمه، ذخیره‌گیری فنی و تقسیم روشن مسئولیت دولت و بیمه‌گر دیده شود.
سخن پایانی این است که موفقیت این بیمه پارامتریک؛ در انتقال کارآمد ریسک، حق بیمه متناسب، شاخص عادلانه و پرداخت قابل اتکاست. با طراحی علمی، حکمرانی شفاف داده و تعادل میان حمایت عمومی و پایداری مالی، ایران می‌تواند الگویی بومی و امیدبخش برای بخش های تولیدی خود رقم زند.فراموش نکنیم به طور کلی ودر همه نقاط جهان، هراقدامی که به امنیت غذایی کشورها منجرشود پایه های امنیت ملی را مستحکم می نماید.
