با گذشت هشت ماه از آغاز جنگ و بسته شدن تنگه هرمز به عنوان یک «نقطه شکست حیاتی»، زنگ خطر امنیت غذایی در جهان به صدا درآمده است. این بحران ژئوپلیتیک که زنجیره تأمین کود و نهاده‌های کشاورزی را مختل کرده، لزوم گذار به سمت کشاورزی پایدار، آمونیاک سبز و تغییر نگرش مدیریتی از «حال‌محوری» به «آینده‌نگری» را برای فعالان صنعت غذا اجتناب‌ناپذیر ساخته است.
نویسنده : دکتر علی زنداکبری
استراتژیست، کارشناس موادغذائی و عضو سازمان نظام مهندسی و نظام دامپزشکی
در حالی روز جهانی غذا در سال 2026 را می گذرانیم که هشت ماه از آغاز جنگ آمریکا با ایران می گذرد اما آنچه از پی آمدهای اقتصادی آن انتظار می رفت، خدشه اقتصادی فقط محدود به انرژی و سوخت‌های فسیلی نگردید، هیچکس انتظار نداشت تولید و تجارت جهانی صنعت غذا با جنگ در یک کشور جهان دچار چنین تلاطمات غیرقابل پیشبینی شود. این حقیقت را باید پذیرفت که با بسته شدن تنگه هرمز، این تنگه به “یک نقطه شکست حیاتی برای امنیت غذایی جهانی” تبدیل شده است.
طبق گزارش بخش تجارت و توسعه سازمان ملل متحد، تقریباً یک سوم تجارت کود دریایی جهان قبل از بسته شدن مسیر کشتیرانی تنگه هرمز از این آبراه عبور می‌کرده و در نتیجه حمله بی دلیل آمریکائیها، بانک جهانی پیشبینی کرده است که قیمت کود می‌تواند تا انتهای سال جدید میلادی به طور متوسط ۳۱ درصد افزایش یابد.
بنابراین باید اذعان نمود این اختلال ناگهانی در زنجیره تأمین کود منجر به شوک بی‌سابقه‌ای به نهاده‌های کشاورزی شده است که می‌تواند بر تولید جهانی غذا در سال آینده تأثیر غیر قابل انتظاری بگذارد و به طور بالقوه منجر به افزایش قیمت مواد غذایی و در نتیجه گرسنگی بیشتر در سطح جهان شود.
در تحلیل های نهادها و کارشناسان بین المللی حتی اختلالات متوسط می‌تواند به معنای افزایش گرسنگی و فقر برای ده‌ها میلیون نفر باشد چه رسد به این اختلال بزرگ! اما اگر مشکلات زنجیره تأمین به سال آینده کشیده شود، مصرف جهانی غذا می‌تواند حداقل برای چهار سال آینده تحت تأثیر قرار گیرد که زمان زیاد و خطرناکی برای صنعت غذا است. از اینرو بخش های مدیریتی صنایع غذا باید پیشبینیهای لازم را در این خصوص مد نظر داشته باشند. این تأثیرات بطور حتم در جهان به طور یکسان احساس نخواهد شد و کشورهایی که به شدت به واردات غذا یا کود وابسته هستند، قطعا بیشتر آسیب خواهند دید. آسیای جنوبی، آمریکای جنوبی، شرق آفریقا و خاورمیانه به ویژه آسیب‌پذیرتر از سایر نقاط جهان به نظر می‌رسند.
اما در این مقطع بخش کشاورزی و غذائی کشورمان باید برای حمایت از کشاورزان و محافظت از امنیت غذایی کشور اقدامات فوری انجام دهد این نکته را نیز باید در نظر بگیریم که از منظر علم مدیریت برای اصلاح وضعیت پیش آمده از جنگ تحمیلی مستلزم تغییر نگرش از “حال محوری” به “آینده نگری” و “تحول ساختاری” بلندمدت از جمله کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی هستیم. از آنجا که سوخت‌های فسیلی معمولاً برای تولید کود مصنوعی استفاده می‌شوند، شوک‌های انرژی هر جنگی بخصوص جنگ با کشورمان با محوریت تنگه هرمز و احتمالا باب المندب بحران کود را تشدید می‌کند.
مسئولان زحمتکش کشور در حوزه غذا باید در نظر داشته باشند که پیامدهای جنگ نیاز به روش‌های کشاورزی پایدارتر و زنجیره‌های تأمین انعطاف‌پذیر برای بهبود امنیت غذایی را نه تنها در کشورمان بلکه در جهان برجسته کرده است به عبارت دیگر مهمترین نکته این است که باید مبدع سیستم تولیدی باشیم که کمتر به سوخت فسیلی متکی باشد. این امر بدیهی است که وابستگی به فروش انرژی، سیستم وابسته به سوخت های فسیلی را آسیب پذیر می کند.
برای حل این موضوع تدبیرهای خودکفا محور جوابگو خواهد بود مثلا می توانیم با استفاده از تولید محلی بیشتر از جمله آمونیاک سبز(که در آن تولید کننده های صنعتی کود با استفاده از انرژی تجدیدپذیر کودهای مورد نیاز را تولید می کنند) به عنوان روش‌هایی برای ایجاد یک زنجیره تأمین مقاوم‌تر، بهینه تر والبته پاک تر برای محیط زیست اشاره کرد. با این حال، ساخت زیرساخت برای چنین تولیداتی شاید سال‌ها زمان برده و سرمایه گذاری های مالی سنگینی هم نیاز دارد که البته با برنامه ریزی مناسب و مبتنی بر واقعیت می توان به آن دست یافت.
نکته دیگری که در زنجیره تامین باید مد نظر داشت این است که سیستم غذایی همچنین برای جابجایی محصولات در سراسر جهان به سوخت‌های فسیلی وابسته است لذا با تخمین مقدار لازم برای هر منطقه جغرافیائی با عرضه محلی بیشتر باید به جداسازی قیمت مواد غذایی از هزینه‌های تولید و مصرف انرژی بپردازیم.
همانطور که می بینیم امنیت غذایی فقط به توانایی واردات مواد غذایی مربوط نمی‌شود، بلکه به توانایی تولید آن نیز مربوط می‌شود بهبود و تغییر “سیستم‌های تولید موادغذایی محلی” واقعاً بخشی از راه‌حل در برابر مشکلات تولید، نگهداری، مصرف و فروش انرژیهای فسیلی هستند.
همچنین باید توجه عملگرایانه به روش‌های کشاورزی پایدار که در دنیا به عنوان “اگرواکولوژی” شناخته می‌شوند را به عنوان راهبردی برای مقابله با نوسانات قیمت کالاها مد نظر قرار داد. این مهم می‌تواند شامل کشت چندین محصول با هم، استفاده از محصولات ناقص یا بدون استفاده به عنوان کود، انجام کشاورزی در مقیاس کوچک و کاهش نیاز به کود و آفت‌کشها از طریق فناوری‌های نوین در صنعت کشاورزی دقیق همچون استفاده از پهپادها باشد. سازگاری‌های پایدار می‌تواند نه تنها پاسخی مؤثر به بی‌ثباتی های ژئوپلیتیکی باشد، بلکه می تواند تهدیدات فزاینده ناشی از تغییرات اقلیمی همچون سیلهای اخیر در کشور و افزایش رویدادهای شدید آب و هوایی را بی اثر و یا حداقل کم اثر کند.
در هر صنعتی خصوصا صنعت حیاتی مواد غذائی، مدیران، کارآفرینان، صنعتگران و صاحبان کسب و کارها چه کوچک و چه بزرگ باید شجاعت تصمیم گیری و راه اندازی سیستم های تولیدی و پشتیبانی جدید را برای مقابله با خطرات پیشبینی شده و نشده را داشته باشند تا تغییرات تحمیلی از هر بحرانی سختیها را برای ادامه تولید، به آنها دیکته نکند.
