به قلم رامین امینی زارع
مراتع، بهعنوان یکی از باارزشترین سرمایههای طبیعی جهان، ۵۴ درصد از سطح خشکیهای کرهی زمین را تشکیل میدهند، خوراک دستکم ۵۰ درصد از دامهای جهان را تأمین میکنند و معیشت بیش از ۲ میلیارد نفر از دامداران، عشایر و زنجیرهی وابسته به آنها را رقم میزنند (FAO). با این همه، طبق گزارش فائو و کنوانسیون مقابله با بیابانزایی سازمان ملل (UNCCD)، تا ۵۰ درصد از مراتع جهان تخریبشدهاند. مراتع ایران نیز، بهعنوان یکی از باارزشترین سرمایههای طبیعی کشور، سالهاست زیر فشار خشکسالیهای پیاپی، چرای بیش از حد و تغییرات اقلیمی قرار دارند. در چنین شرایطی، ابزارهای نوین مدیریت ریسک، بهویژه بیمههای شاخص (Index Insurance)، میتوانند نقشی تعیینکننده در پایداری اقتصاد مرتعداری ایفا کنند.
برخلاف بیمههای سنتی که خسارت را پس از بازدید کارشناسی و بهصورت فردی محاسبه میکنند، بیمههای شاخص بر پایهی یک متغیر قابلاندازهگیری و عینی، مانند میزان بارندگی، عمل میکنند. این مدل ضمن کاهش چشمگیر هزینههای ارزیابی و تسریع پرداخت غرامت، بیمهگذار را از دام مخاطرات اخلاقی (Moral Hazard) نیز دور نگه میدارد؛ چرا که پرداخت غرامت به عملکرد فردی یک مرتعدار وابسته نیست، بلکه به دادههای منطقهای گره خورده است.
تجربهی ایران در این حوزه به دههی ۱۳۷۰ خورشیدی بازمیگردد، زمانی که صندوق بیمه کشاورزی، بهموجب قانون بیمه محصولات کشاورزی، طرحهای مرتعداری و آبخیزداری را در کنار دام و زراعت زیر پوشش برد. بیمه کشاورزی و منابع طبیعی دیروز، ضمن برخورداری از حمایت نهادی خوشنام و معتبر همچون بانک کشاورزی، اینک درخت تناوریست که تولید غذای کشور در سایهسار اطمینانبخش آن انجام میشود.
در آنسوی جهان، ایالات متحده مسیر متفاوتی را پیمود. با تصویب قانون حمایت در برابر ریسک کشاورزی در سال ۲۰۰۰ میلادی، وزارت کشاورزی آمریکا موظف شد پوششی برای مراتع طراحی کند. نتیجه، برنامهی «مرتع، چراگاه و علوفه» بود که از سال ۲۰۰۷ بهصورت آزمایشی و بر پایهی شاخص بارندگی (Rainfall Index) اجرا شد و در سال ۲۰۱۵ به همهی ایالتهای این کشور تعمیم یافت. امروز این طرح بیش از نیمی از اراضی آمریکا را پوشش میدهد و به یکی از موفقترین ابزارهای مدیریت ریسک اقلیمی برای دامداران بدل شده است.
مقایسهی این دو تجربه نشان میدهد گذار از بیمهی سنتی به بیمهی شاخص، نیازمند زیرساخت دادهای دقیق، شبکهی متراکم ایستگاههای هواشناسی و اعتماد نهادی میان مرتعدار و بیمهگر است. برای ایران، که با بحران فرسایش مراتع و مهاجرت دامداران روبهروست، بومیسازی چنین مدلی میتواند هم از تخلیهی سرمایهی روستایی جلوگیری کند و هم انگیزهی حفاظت از مرتع را در دامدار زنده نگه دارد. آیندهی مرتعداری پایدار در ایران، تا حد زیادی، به جسارت سیاستگذاران در این گذار گره خورده است.
