یادداشت/

نشانه‌های فاصله ثبات بازار جهانی غذا از واقعیت خانوارها

به قلم حسین شیرزاد ، تحلیل‌گر و دکترای توسعه کشاورزی

در طلیعه تیرماه ۱۴۰۵ ایرانی ، بازارهای جهانی غذا سیگنال بحرانی تمام‌عیاری را نشان نمی‌دهند، اما آخرین چشم‌انداز سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) نشان می‌دهد که چرا دولت‌ها نمی‌توانند و نباید آرام باشند. عرضه همچنان از نظر تاریخی بالاست، ذخایرغلات همچنان مناسب است و چندین بازار اصلی مواد غذایی به طور کلی متعادل به نظر می‌رسند. با این حال، نیروهایی که می‌توانند تعادل را به فشار تبدیل کنند مانند پیامدهای جنگ اخیر در تنگه هرمز، ال نینو، درگیری، شوک‌های انرژی، هزینه‌های کود، اختلالات تجاری و افزایش هزینه‌های واردات، همگی در جهت منفی برای کشورهای آسیب‌پذیر حرکت می‌کنند. گزارش چشم‌انداز غذایی فائو در ژوئن ۲۰۲۶، تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۵ را ۳۰۴۳ میلیون تن تخمین زده است که ۶.۱ درصد نسبت به سال ۲۰۲۴ افزایش یافته و ناشی از افزایش تولید غلات اصلی، به ویژه ذرت، است. اما انتظار می‌رود فصل آینده شرایط چندان مساعدی نداشته باشد. پیش‌بینی می‌شود تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۶-۲۷ با ۲ درصد کاهش به ۲۹۸۲ میلیون تن برسد و انتظار می‌رود تولید گندم، غلات دانه ‌درشت و برنج همگی نسبت به سطح رکورد سال گذشته کاهش یابد. این گزارش حاکی از آن است که سیستم غذایی جهانی در حال ورود به فصلی است که حاشیه خطا ممکن است کاهش یابد. ذخایر همچنان یک ضربه‌گیر هستند، اما شوک‌ها در حال افزایش هستند. برای کشورهای کم‌ درآمد و واردکننده غذا، سوال نه تنها این است که آیا غذا در بازارهای جهانی وجود دارد، بلکه این است که آیا آنها می‌توانند از عهده آن برآیند، به آن دسترسی داشته باشند و اختلال بعدی را جذب کنند.

آرامش در بازارهای مواد غذایی کمتر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد

در سطح جهانی، بازارهای غلات هنوز نسبتاً ثابت به نظر می‌رسند. پیش‌بینی می‌شود مصرف جهانی غلات در سال مالی ۲۰۲۶-۲۷ با ۰.۶ درصد افزایش به ۲۹۶۹ میلیون تن برسد. انتظار می‌رود مصرف مواد غذایی ۱.۰ درصد افزایش یابد، در حالی که پیش‌بینی می‌شود مصرف خوراک دام ۰.۵ درصد رشد کند. پیش‌بینی می‌شود ذخایر غلات تنها به میزان ناچیزی به ۹۴۹.۰ میلیون تن کاهش یابد، و نسبت ذخایر به مصرف جهانی در ۳۱.۷ درصد ثابت بماند. این ارقام به بازاری با سپرهای حمایتی اشاره دارند، اما خطرات ناهموار را نیز پنهان می‌کنند. پیش‌بینی می‌شود تولید گندم نسبت به رکورد تولید سال ۲۰۲۵،حدود ۳.۸ درصد کاهش یافته و به ۸۱۰.۹ میلیون تن برسد. این کاهش عمدتاً به برداشت کمتر در میان صادرکنندگان اصلی، از جمله اتحادیه اروپا و ایالات متحده، مرتبط است، جایی که حاشیه سود ضعیف ‌تر محصول و آب و هوای نامطلوب‌تر، بر کاشت و چشم‌انداز عملکرد تأثیر گذاشته است. انتظار می‌رود تجارت گندم ۳.۳ درصد کاهش یافته و به ۱۹۹.۱ میلیون تن برسد. پیش‌بینی می‌شود تولید غلات دانه درشت ۱.۲ درصد کاهش یابد، که عمدتاً به دلیل کاهش تولید ذرت است، هرچند که همچنان دومین رکورد بالای تولید را نشان می‌دهد. پیش‌بینی می‌شود تولید برنج ۱.۶ درصد کمتر از اوج سال‌های ۲۰۲۵-۲۶ به ۵۵۲.۴ میلیون تن کاهش یابد، زیرا عدم قطعیت آب و هوا و فشارهای سودآوری بر چشم‌اندازها تأثیر می‌گذارد. ممکن است ذخایر جهانی مناسب باشند، در حالی که عرضه قابل صادرات کاهش یابد. تولید ممکن است به طور کلی بالا باقی بماند، در حالی که برخی از کشورهای واردکننده با هزینه‌های بالاتر، کاهش دسترسی یا قیمت‌های بی‌ثبات‌تر مواجه هستند. در امنیت غذایی، توزیع ذخیره غذایی می‌تواند به اندازه اندازه ذخیره غذایی اهمیت داشته باشد.

ال نینو، ریسکی است که بازارها نمی‌توانند از آن عبور کنند

آب و هوا به عنوان یکی از بزرگترین ابهامات در چشم‌انداز، در حال ظهور است. فائو به احتمال ظهور ال نینو به عنوان یک ریسک در چندین بازار کالا، از جمله برنج، شکر و شیلات اشاره می‌کند. در مورد برنج، چشم‌انداز تولید به دلیل عدم قطعیت‌های آب و هوایی مرتبط با ال نینو و سودآوری ضعیف‌تر تولیدکنندگان، تضعیف شده است. در مورد شکر، شرایط ال نینو می‌تواند بر تولید سال‌های ۲۰۲۶/۲۷ در هند و تایلند تأثیر بگذارد. در مورد شیلات، یک ال نینوی قوی که انتظار می‌رود در اواخر سال ۲۰۲۶ رخ دهد، می‌تواند بر صید در شیلات آنچووتای پرو که در حال حاضر با سهمیه‌های کاهش یافته مواجه است، تأثیر بیشتری بگذارد. این خطر محدود به کاهش حجم برداشت نیست. شوک‌های آب و هوایی می‌توانند تقویم‌های کاشت را مختل کنند، عملکرد را کاهش دهند، بر کیفیت محصول تأثیر بگذارند، منابع آب را محدود کنند، به مراتع آسیب برسانند، حمل و نقل را مختل کنند و دسترسی به صادرات را تغییر دهند. حتی زمانی که منابع جهانی کافی باقی بمانند، این اختلالات می‌توانند هزینه‌ها را افزایش داده و عدم قطعیت را برای اقتصادهای وابسته به واردات بدتر کنند. ریسک آب و هوا نیز با فشار هزینه نهاده‌ها در تضاد است. هزینه‌های بالاتر سوخت و کود بر تصمیمات کاشت در چندین بازار تأثیر می‌گذارد. کشاورزانی که با حاشیه سود ضعیف‌تری مواجه هستند، ممکن است سطح زیر کشت را کاهش دهند، به سمت محصولات کم‌مصرف‌تر روی آورند یا استفاده از کود را محدود کنند. این امر می‌تواند نوسانات انرژی و کود را به یک ریسک تولید تبدیل کند. این چشم‌انداز، هشداری در مورد مواجهه با این بحران است. سیستم غذایی به اندازه کافی موجودی دارد تا از هشدار فوری جلوگیری کند، اما آزمون استرس بعدی آن ممکن است ناشی از نوسانات اقلیمی در کنار فشارهای هزینه‌ای و عدم قطعیت ژئوپلیتیکی باشد.

انرژی و منازعه نیروهای بازار غذا

چشم‌انداز فائو نشان می‌دهد که چگونه بازارهای انرژی، هزینه‌های کود و درگیری‌ها به طور فزاینده‌ای بر ثبات بازار مواد غذایی تأثیر می‌گذارند. قیمت‌های بین‌المللی غلات از ژانویه تا مه ۲۰۲۶ به طور متوسط افزایش یافت که ناشی از نگرانی‌های آب و هوایی و افزایش هزینه‌های سوخت و کود بود. قیمت روغن نباتی به دلیل محدودیت عرضه، تقاضای قوی برای خوراک سوخت‌های زیستی و افزایش ارزش نفت خام در بحبوحه تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه افزایش یافته است. قیمت شکر در مه ۲۰۲۶ تا حدودی به این دلیل افزایش یافت که افزایش قیمت نفت خام نگرانی‌هایی را مبنی بر استفاده بیشتر از نیشکر در برزیل برای اتانول ایجاد کرد و عرضه شکر را محدودتر کرد. مسیرهای تجاری لایه دیگری از ریسک را اضافه می‌کنند. فائو خاطرنشان می‌کند که درگیری‌های سال ۲۰۲۶ در خاورمیانه، جریان شکر منطقه‌ای از طریق تنگه هرمز را مختل کرد و بر حمل و نقل به و از مراکز پالایش خلیج فارس تأثیر گذاشت. نگرانی گسترده‌تر این است که اختلالات در بازارهای انرژی و کود می‌تواند بر هزینه‌های تولید کشاورزی و شرایط تجارت تأثیر بگذارد. این یک تحول حیاتی برای کشورهای واردکننده مواد غذایی است، زیرا ممکن است بازاری تأمین شود و همچنان دسترسی به آن گران‌تر شود. نفت بر ماشین‌آلات کشاورزی، آبیاری، فرآوری، زنجیره‌های سرد و حمل و نقل تأثیر می‌گذارد. کود بر میزان محصول تأثیر می‌گذارد. هزینه‌های حمل و نقل بر صورتحساب‌های واردات تأثیر می‌گذارد. اختلالات تجاری می‌تواند قیمت‌ها را افزایش دهد یا تأمین مواد غذایی را حتی زمانی که در جای دیگری موجود است، به تأخیر بیندازد. از این رو، امنیت غذایی یک مسئله اقتصادی و ژئوپلیتیکی گسترده‌تر است. مدیریت ریسک غذایی اکنون مستلزم توجه به قیمت انرژی، مقرون به صرفه بودن کود، مسیرهای حمل و نقل، نوسانات ارز و سیاست تجاری است، نه فقط میزان برداشت محصول.

فائو تخمین می‌زند که هزینه واردات جهانی مواد غذایی در سال ۲۰۲۵ به ۲۲۱۸.۴ میلیارد دلار افزایش یافته که نسبت به سال ۲۰۲۴، ۷.۹ درصد یا ۱۶۲.۵ میلیارد دلار افزایش نشان داده و به رکورد جدیدی رسیده است. این افزایش حتی در حالی رخ داده است که هزینه‌های واردات غلات، شکر و دانه‌های روغنی کاهش یافته است. هزینه‌های بالاتر در محصولات با ارزش بالاتر، از جمله محصولات قهوه و کاکائو، محصولات حیوانی، ماهی و میوه و سبزیجات متمرکز بوده است.

کاهش قیمت غلات به طور خودکار به معنای کاهش استرس غذایی نیست. کشورها سبدی از محصولات غذایی را وارد می‌کنند و خانوارها بیشتر از کالاهای اساسی مصرف می‌کنند. اگر روغن‌های خوراکی، ماهی، میوه‌ها، سبزیجات و محصولات حیوانی گران‌تر شوند، فشار کلی واردات می‌تواند افزایش یابد، حتی زمانی که بازارهای غلات کمتر تحت فشار به نظر می‌رسند.

این فشار برای اقتصادهای آسیب‌پذیر شدیدتر است. فائو گزارش می‌دهد که کشورهای کم‌درآمد در سال ۲۰۲۵ شاهد افزایش ۱.۶ میلیارد دلاری یا ۶.۷ درصدی هزینه‌های واردات مواد غذایی خود بوده‌اند. کشورهای کمتر توسعه‌یافته، کشورهای در حال توسعه واردکننده خالص مواد غذایی و کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز با هزینه‌های بالاتر واردات مواد غذایی مواجه بوده‌اند. در این گروه‌ها، هزینه‌های بالاتر برای روغن‌های خوراکی، ماهی، میوه‌ها و سبزیجات و محصولات مرتبط با قهوه، هزینه‌های پایین‌تر غلات را بیش از حد جبران می‌کند. اینجاست که ثبات بازار جهانی می‌تواند از واقعیت خانوارها فاصله بگیرد. در نهایت شاخص‌های کلیدی بعدی که باید مورد توجه قرار گیرند عبارتند از قدرت و زمان وقوع ال نینو، نتایج برداشت گندم و برنج، قیمت کود و سوخت، اختلالات در مسیرهای تجاری استراتژیک و اینکه آیا هزینه‌های واردات مواد غذایی برای کشورهای کم‌درآمد و واردکننده مواد غذایی همچنان افزایش می‌یابد یا خیر؟