به قلم سیدرضا نورانی رئیس انجمن ارگانیک ایران
در این یادداشت، ریشه‌های مشکل تولید و عرضه غذای ارگانیک در ایران و نبود حمایت‌های دولتی بررسی شده است.
باید واقعیت را صادقانه بگوییم. امروز، پس از حدود بیست سال فعالیت انجمن ارگانیک ایران، هنوز به هدفی که از ابتدا در نظر داشتیم، نرسیده‌ایم. هدف ما این نبود که محصولات ارگانیک تنها در ویترین نمایشگاه‌ها دیده شوند یا فقط خانواده‌هایی با توان اقتصادی بیشتر بتوانند آنها را خریداری کنند. آرمان ما این بود که تولید غذای سالم به یک جریان فراگیر در کشاورزی ایران تبدیل شود و محصولات ارگانیک به‌تدریج جایگاه شایسته‌ای در سبد غذایی همه اقشار جامعه پیدا کنند.
اما چرا پس از دو دهه هنوز فاصله زیادی میان این آرمان و واقعیت وجود دارد؟
هنگامی که انجمن ارگانیک ایران فعالیت خود را آغاز کرد، انتظار این بود که نهادهای مرتبط با کشاورزی، بهداشت و درمان، محیط‌زیست، تحقیقات کشاورزی و حمایت‌های اقتصادی در کنار تشکل تخصصی بخش خصوصی قرار گیرند؛ موضوع تولید ارگانیک به یک برنامه ملی تبدیل شود و توسعه آن در دستور کار دستگاه‌های مسئول و دولت قرار گیرد. اگر چنین هم‌افزایی و حمایتی از ابتدا شکل می‌گرفت، می‌توانستیم امیدوار باشیم که تولید در مقیاس بزرگ‌تری توسعه یابد، هزینه‌ها کاهش پیدا کند و دسترسی مردم به این محصولات آسان‌تر شود.
با این حال، به اعتقاد ما، حمایت‌های هدفمند و متناسب با نیاز تولیدکنندگان، از جمله یارانه‌های تولیدی، مشوق‌های اقتصادی و تسهیلات مؤثر، آن‌گونه که برای توسعه این بخش ضرورت داشت، فراهم نشده است. در نتیجه، بخش خصوصی با وجود همه محدودیت‌ها، بخش بزرگی از مسئولیت آگاهی‌رسانی، معرفی محصولات، ایجاد بازار و فرهنگ‌سازی را بر دوش کشیده است.
پانزدهمین نمایشگاه و جشنواره ارگانیک ایران، فقط یک رویداد تجاری نیست؛ حاصل بیست سال تلاش مستمر بخش خصوصی برای زنده نگه‌داشتن یک آرمان ملی است. آرمانی که فراتر از منافع یک انجمن یا گروهی از تولیدکنندگان، با سلامت مردم، پایداری کشاورزی و آینده محیط‌زیست ارتباط دارد.
چرا غذای ارگانیک هنوز گران است؟
ما به‌عنوان فعالان این حوزه، از گفتن یک واقعیت تلخ احساس شرمندگی می‌کنیم: امروز همه خانواده‌های ایرانی امکان خرید مستمر محصولات ارگانیک را ندارند.
این محدودیت را نباید صرفاً به قدرت خرید مردم یا قیمت عرضه نسبت داد. تولید ارگانیک، به‌ویژه در شرایطی که زیرساخت‌های لازم، آموزش تخصصی، شبکه‌های تأمین نهاده‌های مجاز، نظام بازرسی و گواهی‌دهی و بازار گسترده به اندازه کافی توسعه نیافته‌اند، می‌تواند هزینه‌های بیشتری به تولیدکننده تحمیل کند. تولیدکننده‌ای که باید الزامات تولید، نظارت، گواهی و بازاریابی را تأمین کند، اما از حمایت‌های متناسب با این هزینه‌ها برخوردار نیست، ناگزیر محصول خود را با قیمت تمام‌شده بالاتری عرضه می‌کند.
در چنین شرایطی، از یک طرف تولیدکننده با دشواری اقتصادی روبه‌رو است و از طرف دیگر مصرف‌کننده توان خرید کافی ندارد. حاصل این چرخه آن است که محصولی که باید به‌تدریج در دسترس بخش گسترده‌تری از جامعه قرار گیرد، همچنان برای بسیاری از خانوارها یک انتخاب محدود باقی می‌ماند.
این وضعیت نه خواسته تولیدکننده مسئولیت‌پذیر است و نه با هدف عمومی توسعه غذای سالم سازگاری دارد.
مطالبه ما از دولت چیست؟
راه‌حل، صرفاً توصیه مردم به مصرف محصولات ارگانیک نیست. نمی‌توان از مردم خواست غذای سالم‌تری انتخاب کنند، اما برای توسعه تولید آن، کاهش هزینه‌ها و گسترش دسترسی عمومی برنامه‌ای مؤثر نداشت.
انتظار ما این است که دولت، توسعه کشاورزی ارگانیک را به‌عنوان یکی از محورهای مکمل سیاست‌های سلامت، امنیت غذایی و حفاظت از محیط‌زیست مورد توجه قرار دهد و با مشارکت تشکل‌های تخصصی، برنامه‌ای اجرایی و قابل ارزیابی تدوین کند.
حمایت هدفمند از تولیدکنندگان، ارائه تسهیلات متناسب، بررسی امکان اختصاص مشوق‌های تولیدی، توسعه تحقیقات و آموزش، کاهش هزینه‌های غیرضروری زنجیره توزیع و تقویت نظام معتبر گواهی‌دهی می‌تواند زمینه افزایش تولید و رقابت‌پذیری را فراهم سازد.
همچنین پیشنهاد می‌کنیم وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با مشارکت سازمان غذا و دارو، سازمان حفاظت محیط‌زیست، دانشگاه‌ها، بیمه‌های سلامت و انجمن ارگانیک ایران، کارگروهی مشترک تشکیل دهند تا راه‌های پیوند دادن توسعه غذای سالم به سیاست‌های پیشگیری و سلامت عمومی بررسی شود.
هدف این نیست که بیمه‌های سلامت بدون ارزیابی کارشناسی هزینه خرید محصولات ارگانیک را تقبل کنند؛ بلکه باید بررسی شود کدام برنامه‌های حمایتی و پیشگیرانه می‌توانند بیشترین منفعت عمومی را ایجاد کنند و آیا در شرایط مشخص، حمایت از دسترسی به غذای سالم می‌تواند از نظر اقتصادی و سلامت عمومی اثربخش باشد.
از نمایشگاه پنج‌روزه تا سیاست‌گذاری ۳۶۰روزه
پانزدهمین جشنواره ارگانیک ایران، از ۱۸ تا ۲۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در بوستان گفت‌وگو برگزار می‌شود. اما هدف ما نباید به پنج روز نمایش و عرضه محصولات محدود بماند.
کمپین «۳۶۰+۵» یادآور این حقیقت است که انتخاب غذای سالم و حرکت به سوی سبک زندگی سالم، به تمام روزهای سال مربوط می‌شود. نمایشگاه فرصتی برای شناخت، اعتمادسازی و انتخاب آگاهانه است؛ ولی توسعه پایدار تولید ارگانیک، نیازمند سیاست‌گذاری، سرمایه‌گذاری و حمایت مستمر است.
ما نمی‌خواهیم بیست سال دیگر نیز تنها از برگزاری نمایشگاه‌ها و تلاش‌های بخش خصوصی سخن بگوییم. می‌خواهیم روزی برسد که افزایش تولید، کاهش هزینه تمام‌شده و دسترسی عادلانه‌تر مردم به محصولات ارگانیک، به شاخص‌های قابل اندازه‌گیری موفقیت این حرکت تبدیل شوند.
سخن پایانی؛ سلامت مردم، مسئولیتی مشترک
انجمن ارگانیک ایران طی حدود بیست سال، با اتکا به ظرفیت بخش خصوصی برای معرفی و توسعه این حوزه تلاش کرده است؛ اما هیچ تشکلی به‌تنهایی نمی‌تواند مسئولیت توسعه یک بخش ملی را بر دوش بکشد.
اکنون زمان آن رسیده است که دولت و نهادهای مسئول، در کنار تولیدکنندگان و تشکل‌های تخصصی قرار گیرند. حمایت از تولید، افزایش مقیاس تولید، کاهش هزینه‌ها و فراهم کردن دسترسی گسترده‌تر به غذای سالم باید در قالب برنامه‌ای مشترک و سنجش‌پذیر دنبال شود.
ما نمی‌خواهیم محصولات ارگانیک فقط در نمایشگاه‌ها دیده شوند؛ می‌خواهیم روزی برسد که هر خانواده ایرانی، متناسب با توان اقتصادی خود، امکان انتخاب غذای سالم و مطمئن را داشته باشد.
بیمه سلامت با ارگانیک، یک شعار برای تبلیغ محصول نیست؛ دعوتی است به بازنگری در نگاه ما به سلامت، کشاورزی و مسئولیت مشترک دولت و جامعه.
سلامت از مزرعه آغاز می‌شود، به سفره می‌رسد و آینده یک ملت را می‌سازد.
