به قلم دکتر حسین شیرزاد تحلیل گر و دکترای توسعه کشاورزی
پیش بینی می شود ارزش کل بخش کشاورزی جهانی در سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۴.۷ تریلیون دلار برسد ، از آغاز ۲۰۲۰ در حوزه ملی غذا در کشورهای توسعه یافته، حکمرانی غذا تغییر یافته و تعداد کمتری از شرکتهای بزرگ بر زنجیرههای ارزش ملی غذا تسلط دارند. اصولا تحول ساختاری سیستم کشاورزی-غذایی با فرآیندهای تثبیت مشخص می شود. این پدیده منجر به تسلط شرکت های بزرگ کمتر بر مراحل جداگانه زنجیره ارزش ملی می شود. از سوی دیگر، همین تعداد قلیل شرکتها مراحل بیشتری را در کل زنجیرههای ارزش کالا، از تولید تا تجارت و فرآوری، کنترل میکنند. این بدان معناست که شرکتهای کمتری بر کل سیستم غذایی ما تأثیر قابل توجهی دارند . به طور کلی تعریف شده، زنجیره های ارزش ملی شامل تمام فعالیت ها و فرآیندهای مورد نیاز برای تبدیل مواد خام به محصولات نهایی است که به مصرف کنندگان نهایی تحویل می شود. گسترش این فعالیت ها و فرآیندها در چندین کشور باعث جهانی شدن آنها می شود. تمرکز افقی در تمام مراحل زنجیره ارزش جهانی مانند تامین نهاده، تولید، تجارت، پردازش و خردهفروشی اتفاق میافتد (در حالی که عملکردهای اصلی به طور فزایندهای محو میشوند). ادغام ها و تملک ها ابزار انتخابی برای شرکت های کشاورزی و مواد غذایی در جستجوی تثبیت قدرت و نفوذ خود بر بخش فزاینده ای از زنجیره های ارزش جهانی است. مدل های دیگر همکاری بین شرکت های قدرتمند شامل سرمایه گذاری مشترک، اتحاد استراتژیک و ترتیبات قراردادی است.آخرین فرایند برنامه ریزی شده ادغام ها و تملک ها در بخش کشاورزی، که شامل تعدادی ادغام بزرگ مانند بین Syngenta و ChemChina یا Bayer و Monsanto است. در میانه زنجیره های ارزش کشاورزی-غذایی، که در آن کالاهای کشاورزی به مواد غذایی، علوفه، منابع انرژی و محصولات صنعتی تبدیل می شوند، تمرکز به خوبی پیشرفت کرده است. به عنوان مثال، در فرآوری کاکائو، تنها سه شرکت (Barry Callebaut، Cargill و Olam) وجود دارند که حدود دو سوم بازار جهانی را در اختیار دارند. به طور مشابه در فرآوری آب پرتقال، شرکت Sucocitrico Cutrale، Citrosuco و Louis Dreyfus (LDC) تقریباً سه چهارم بازار را در اختیار دارند. شایان ذکر است که همه این شش شرکت به جز یکی از سوئیس فعالیت می کنند. خود بخش تجارت کشاورزی نیز از این روندها به سمت تمرکز بیشتر مستثنی نیست. در واقع، تاجران عمده کالاهای کشاورزی اغلب در بازارهای بسیار متمرکز فعالیت می کنند. برای مدتی طولانی، شرکتهای تجاری سنتی Archer Daniels Midland Company (ADM)، Bunge، Cargill و LDC، به اصطلاح شرکتهای ABCD، بر تجارت غلات تسلط داشتند. اخیراً، تاجران آسیایی مانند COFCO International Ltd. (COFCO Int.)، Olam International Limited (Olam) و Wilmar به شرکت های ABCD پیوسته اند. در مرحله تجارت، ادغام و اکتساب، روند ادغام را نیز هدایت می کند. ارزیابی میزان دقیق تمرکز دشوار است زیرا شرکتهای تجاری بهطور خاصی مخفی هستند. ادغام در بخش کشاورزی و غذایی در بعد افقی و همچنین عمودی در حال وقوع است. تمرکز افقی به این معنی است که مراحل جداگانه زنجیره های ارزش جهانی به طور فزاینده ای در دستان چند شرکت بزرگ متمرکز شده است. از سوی دیگر ادغام عمودی به این معنی است که شرکت های چند ملیتی به تدریج فعالیت ها و نفوذ خود را در مراحل مختلف زنجیره ارزش گسترش می دهند. در بعد عمودی یعنی در طول مراحل مختلف زنجیره ارزش، شرکت ها به تدریج فعالیت ها و نفوذ خود را فراتر از مراحل فردی گسترش داده اند. به جز چند استثنا، شرکت های تجاری بزرگ امروزی شرکتهایی هستند که به صورت عمودی یکپارچه شدهاند که برای جبران کاهش حاشیههای تجاری، در پردازش و تولید کالاهای کشاورزی توسعه یافتهاند. تملک زمین در مقیاس بزرگ یا قراردادهای اجاره بلندمدت (عمدتاً در مورد محصولات زراعی) و همچنین ترتیبات کشاورزی قراردادی به تاجران این امکان را داده است که از فرصت های تجاری جدید استفاده کنند، خطرات را کاهش دهند و نفوذ خود را در و کنترل آن ها را گسترش دهند. ادغام عمودی نه تنها در بالادست اتفاق می افتد، بلکه در سطح پردازش و لجستیک نیز در میان جریان اتفاق می افتد. برخی از شرکت ها ظرفیت حمل و نقل و ذخیره سازی قابل توجهی دارند که نمی توانند به طور کامل از آنها استفاده کنند و بنابراین با اشخاص ثالث نیز تجارت می کنند. دیگران بخش زیادی از گردش مالی خود را با فرآوری و تولید مواد غذایی به جای تجارت سنتی خود تولید می کنند. البته دسترسی یک شرکت بازرگانی کشاورزی معمولی اغلب می تواند در کل زنجیره های ارزش جهانی گسترش یابد. در رابطه با موضوع ایران نیز ما می دانیم که گرایش های مصرف کننده ایرانی در آتیه نیز به تکامل خود ادامه خواهند داد و برای رسیدگی به این تغییر ، شرکتهای مواد غذایی نیز باید این کار را انجام دهند. شرکت ها برای دستیابی به این هدف به نوآوری و اتخاذ شیوه های پیشرو، ابزارهای دیجیتال و مدل های تجاری جدید رجوع خواهند کرد. یکی از این رویکردها ادغام در بخش های مختلف زنجیره ارزش کشاورزی است. در دنیای امروزی پر از اختلال و رقابت بیش از حد، شرکت ها به دنبال هر مزیت ممکن برای حفظ مزیت رقابتی هستند. از آنجایی که شرکتها در بسیاری از صنایع دچار اختلال میشوند اقداماتی را برای محافظت از سهم خود در بازار انجام میدهند.ادغام عمودی، طبق تعریف، ترکیبی از دو یا چند مرحله تولید در یک شرکت است که معمولاً توسط شرکت های جداگانه اداره می شود. این پدیده معمولاً به دلایلی انجام می شود که به کنترل کیفیت، کاهش هزینه ها از طریق صرفه جویی در مقیاس و حتی افزایش سهم بازار به دلیل موانع بالای ورود مرتبط است. “یکپارچهسازی از عقب” زمانی اتفاق میافتد که یک شرکت یک تامین کننده کلیدی را به دست میآورد یا فرآیندی را که معمولاً در زنجیره ارزش انجام میشد، در دست میگیرد. در سالهای اخیر، خردهفروشان، به استثنای چند مورد، به شرح زیر مورد توجه قرار گرفتهاند:
- Kroger، Albertsons، Meijer محصولات لبنی را به صورت عمودی ادغام می کنند: شیر، پنیر، کره و بستنی معمولاً تحت یک برچسب خصوصی فروخته می شوند و این شرکت ها سایت های تولیدی و مزارع لبنی خود را راه اندازی کرده اند تا تولید خود را در داخل خود انجام دهند. از سال ۲۰۱۸، کروگر حدود ۴۰ درصد از شیر با برند خصوصی خود را در داخل تولید می کند.
- والمارت کارخانه فرآوری شیر به مساحت ۲۵۰۰۰۰ فوت مربع را در فورت وین، ایندیانا افتتاح می کند: این اقدام برندهای شیر خصوصی داخلی والمارت را گسترش می دهد. این شرکت تولید خود را در اواخر سال ۲۰۱۸ آغاز کرد.
- Costco سرمایه گذاری ۴۰۰ میلیون دلاری در تاسیسات تولید طیور در نبراسکا را اعلام می کند: این شرکت همه جنبه ها از جوجه کشی تخم مرغ گرفته تا فرآوری مرغ را کنترل خواهد کرد – تولید در اواخر سال ۲۰۱۹ آغاز و طی یک سال به تولید کامل رسید. در سال ۲۰۱۶، Costco برنامه های خود را برای ورود به تولید مرغ (مرغ) اعلام کرد که تا ۴۰٪ از تقاضای مرغ جوجه گردان خود را تامین می کند. این شرکت با Lincoln Premium Poultry برای ساخت یک مرکز پردازش ۴۰۰ میلیون دلاری در شرق نبراسکا شریک شده است. این شرکت با قراردادی با کشاورزان در نبراسکا و آیووا، امیدوار است تولید خود را تا سالانه ۱۰۰ میلیون پرنده افزایش دهد. با این حرکت، Costco کل زنجیره ارزش طیور را یکپارچه کرده است. آنها به دنبال کنترل چندین جنبه هستند: تأسیسات آنها در نبراسکا شامل جوجه کشی ها، کارخانه های خوراک دام، تولید، فرآوری و غیره است.
- چهار شرکت – Tyson Foods، Pilgrim’s Pride Corporation، Sanderson Farms و Perdue Farms – 67%11 جوجههای گوشتی آماده برای طبخ، بر حسب وزن، در ایالات متحده تولید میکنند. اگر به قدرت تامین کننده در این صنعت تلفیقی نگاه کنیم، ورود به تولید طیور حداقل به Costco کمک می کند تا ریسک عرضه و هزینه های کنترل را جبران کند. تخمین زده می شود که Costco می تواند تا ۲۵ سنت برای هر پرنده در کاهش هزینه از این تلاش دست یابد. یکی از محرک های اصلی نیز کیفیت و اندازه پرنده بود. اندازه کل تولید پرنده به طور قابل توجهی بزرگتر و خارج از اندازه بهینه برای جوجه گردان بود. میانگین پرنده تقریباً به هشت هفته و گاهی به تعداد روزهای مشخصی بزرگ می شود. با تنظیم نسبت خوراک و محتوای مواد مغذی برای پاسخگویی به نیازهای خاص در هر جمعیت، می توان پرندگان را پرورش داد و با مقدار بهینه خوراک برای تولید محصول بهینه تغذیه کرد، حتی زمان بندی کشتار در یک ساعت دقیق. این تلاشهای متمرکز، پرندهای ثابت برای کاربرد جوجهگردان، با کیفیت و هزینه بهینه تولید میکند.
- آمازون Whole Foods را با قیمت بیش از ۱۳ میلیارد دلار خریداری می کند: آمازون اکنون به داده های مشتریان، خطوط تولید برچسب خصوصی و چندین هزار مکان فیزیکی که توسط مصرف کنندگان مرفه بازدید می شود، دسترسی دارد.
- جنرال میلز با مزارع Gunsmoke شریک می شود تا ۳۴۰۰۰ هکتار (۵۳ مایل مربع) از زمین های کشاورزی در داکوتای جنوبی را به ارگانیک تبدیل کند: این امر تضمین کننده عرضه قوی تر گندم برای برند ارگانیک آنها Annie’s است که می تواند مطابق با استانداردهای جنرال میلز باشد.
- Walmart زنجیره تامین خود را برای گوشت گاو Angus ایجاد میکند: «از آنجایی که برچسبهای تمیز، قابلیت ردیابی و شفافیت برای مشتریان اهمیت بیشتری پیدا میکنند، این شرکت برنامههایی برای ورود به صنعت گوشت گاو ایجاد یک سیستم بینظیر دارد که امکان ارائه کیفیت و ارزش ثابت را میدهد. اسکات نیل، معاون ارشد گوشت، والمارت ایالات متحده گفت: “با به خدمت گرفتن تعدادی از بهترین شرکت های کلاس برتر برای مشارکت در زنجیره تامین، ما قادر خواهیم بود کیفیت بی سابقه ای را به مشتریان ارائه دهیم، شفافیت. زنجیره تامین را در سراسر جهان ارائه دهیم و از آموختههایی که در سراسر کسب وکارمان بهدست میآوریم، استفاده کنیم.»
حرکتهای Walmart و به طور خاص Costco به سمت فضای تولید و فرآوری حیوانات؛ جدید است اما ما در زمان تغییرات بی سابقه ای زندگی می کنیم. فنآوریهای دیجیتال جدید، همراه با دادهها و تجزیه و تحلیلها، بهویژه در کشاورزی، میتوانند محرک یکپارچهسازی عمودی بیشتر باشند و به پذیرندگان پیشرو سیستمهای جدید اجازه میدهند تا از کاراییهای جدید سرمایهگذاری کنند و ممکن است فرصتهای یکپارچهسازی مجازی جدید را از طریق پذیرش طیف وسیعی از فناوری های زنجیره تامین دیجیتال و سیستمها فراهم کنند. . موفقیت در مقیاس تجاری غیرقابل انکار است و این پتانسیل را دارد که آن دسته از شرکتهایی را که مستقیماً به مصرفکنندگان کالا میفروشند، را قادر میسازد تا به خواستههای در حال تحول مصرفکنندگان که با ارزشهای آنها سازگار است، رسیدگی کنند. به نظر محقیین این روندها عدم تعادل قدرت موجود در زنجیرههای ارزش غذایی کشاورزی را تشدید کرده است، در نتیجه کشاورزان را بیش از پیش به تعداد انگشت شماری از تامینکنندگان و خریداران متکی میکند، درآمد آنها را بیشتر کاهش میدهد و توانایی آنها را برای انتخاب اینکه چه چیزی را رشد دهند، چگونه آن را رشد دهند، کاهش میدهد. علاوه بر این، تسلط روزافزون شرکتهای بزرگ در بخش کشاورزی و مواد غذایی به این شرکتها اجازه میدهد تا نفوذ سیاسی خود را گسترش دهند تا قوانین حاکم بر زنجیرههای ارزش جهانی را به نفع خود تغییر دهند . تمرکز بازار به راحتی میتواند به یک «دایره باطل مدیچی» منجر شود که در آن پول برای کسب قدرت سیاسی و قدرت سیاسی برای کسب درآمد استفاده میشود. تأثیرات گسترده این فرآیندهای یکپارچه سازی اغلب به دلیل وظایف محدود نظارتی در حیطه رقابت داخلی، از نظارت تنظیم کننده ها ی بازار کشاورزی دور می ماند .بنابراین باید به درستی راهبرد ملی صنعت غذا را با توجه به مزیتها و معایب ادغام و تملک انتخاب نمود.
