حسین شیرزاد، تحلیل گر و دکترای توسعه کشاورزی
همانطور که جهان با چالش تغذیه جمعیت رو به رشد جهانی مواجه است، نقش گاز طبیعی در افزایش امنیت غذایی به طور فزاینده ای حیاتی می شود. پیش بینی می شود این وضعیت حادتر شود زیرا انتظار می رود جمعیت جهان تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۹٫۷ میلیارد نفر برسد و استانداردهای زندگی بهبود یابد و تقاضا برای غذا به طور قابل توجهی افزایش یابد.
در این زمینه، گاز طبیعی با توجه به نقشی که در تولید کود دارد، نقشی محوری در مقابله با چالش گرسنگی جهانی ایفا می کند. طرفه اینکه “هدف شماره ۲ ” توسعه پایدار سازمان ملل متحد ایجاد جهانی عاری از گرسنگی تا سال ۲۰۳۰ است. با این حال، برآوردهای فعلی از سوءتغذیه در نظام بین الملل نشان می دهد که جهان به طور قابل توجهی در مسیر دستیابی به این هدف یعنی گرسنگی صفر قرار دارد.
نسخه ۲۰۲۳ گزارش وضعیت امنیت غذایی و تغذیه در جهان توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، بر افزایش مداوم تعداد افرادی که از سوء تغذیه رنج می برند، تاکید می کند. در سطح جهانی، سطح گرسنگی به ویژه در نیم دهه اخیر افزایش یافته است. تا سال ۲۰۲۲، حدود ۷۳۵ میلیون نفر در سراسر جهان از گرسنگی رنج می برند (حدود۹٫۲٪ از جمعیت جهان). بحران گرسنگی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، جایی که ۲۲٫۵ درصد از جمعیت آن دچار سوءتغذیه هستند، شدیدتر است، اما چالشها در بخشهایی از غرب آسیا و در دریای کارائیب نیز فراوان است.
کودها نقش اساسی در کشاورزی مدرن داشته و به طور قابل توجهی در افزایش بازده محصول و تولید کلی غذا نقش دارند. بر اساس برآوردهای مختلف، کودهای شیمیایی ۵۰ درصد از تولید جهانی غذا را تشکیل می دهند. فقدان کود احتمالاً منجر به کاهش شدید در دسترس بودن غذا می شود و در نتیجه بحران گرسنگی موجود را تشدید می کند. تولید کود به شدت به گاز طبیعی بستگی دارد. گاز ماده اولیه برای سنتز آمونیاک است که جزء کلیدی کودهای مبتنی بر نیتروژن محسوب میشود. فرآیند “هابر-بوش”، که نیتروژن هوا را با هیدروژن حاصل از گاز طبیعی ترکیب میکند، مسئول تولید بیش از ۷۰ درصد از تولید آمونیاک در جهان است و بقیه اوره هم از طریق گازی شدن زغال سنگ انجام میشود.
تأثیر کودهای مشتقه از گاز طبیعی بر امنیت غذایی قابل توجه است. در دهه های اخیر عملکرد محصولات، به ویژه برای محصولات اصلی مانند گندم و برنج، به دلیل استفاده از کودهای نیتروژن به طور قابل توجهی افزایش یافته است. این افزایش به ویژه در کشورهایی با جمعیت به سرعت در حال رشد و زمین های زراعی محدود حیاتی است. افزایش بازده محصولات مستقیماً به بهبود دسترسی و عرضه غذا کمک می کند و نقش مهمی در کاهش گرسنگی جهانی ایفا می کند. بیشترین ظرفیت تولید کود در شرق آسیا است، که مجموعا ۳۴ درصد از کل ظرفیت تولید کود است. همچنین آمریکای شمالی و اروپای شرقی و مرکز آسیا هرکدام با ۱۵ درصد کل ظرفیت تولید نقاط استراتژیکی در تحلیل صنعت است.
طبق گزارش بانک جهانی، مصرف جهانی مواد مغذی کود از سال ۱۹۶۰ به ضریب چهار برابر شده است و روند صعودی خود را در سال های آینده حفظ خواهد کرد . حدود ۷۰ درصد از کل این کود تولیدی جهان در کشورهای چین، ایالت متحده، اتحادیه اروپا و برزیل استفاده میشود. براساس آمار، معادل ۲۸ درصد از کود شیمیایی جهان در کشور چین که بزرگترین مصرف کننده کود شیمیایی جهان است، مصرف میشود. بعد از آن هند با سهم ۱۶ درصد بزرگترین مصرفکننده کود دنیا است. همچنین ایالت متحده، اروپا و برزیل با به ترتیب سهم مصرف ۶،۱۰،۱۲درصد، جز کشورهای مهم مصرفکننده کود هستند. در کشورهای چین، هند و ایالت متحده همچنین اتحادیه اروپا نیتروژن سهم عمده مصرف داشته و بعد از آن فسفات و بعد هم پتاس استفاده میشود. اما این ترتیب در برزیل برعکس است. میتوان گفت نوع محصول تولید شده در مناطق مختلف جهان در انتخاب کود شیمیایی مورد استفاده تاثیر بسزایی دارد. علاوه بر این، انجمن بینالمللی کود (IFA) افزایش مصرف جهانی کود را در کوتاهمدت تا میانمدت، ۲ درصد سالانه در سال ۲۰۲۴، و میانگین حدود ۱٫۶ درصد رشد سالانه در سه سال بعد، پیشبینی میکند .
همچنان عرضه کود ممکن است به دلیل خطرات بی شماری از جمله تغییرات حاد آب و هوای جهانی، وضعیت اقتصاد جهانی، رویدادهای ژئوپلیتیکی و محدودیت های لجستیکی با مشکل مواجه می شود. مثلا پس از اعمال تحریم ها بر روسیه ، قیمت کود دچار اختلال شد چون روسیه یکی از تولیدکنندگان کلیدی مواد مورد نیاز برای کودها است – در سال ۲۰۱۹، ۱۹ درصد از پتاسیم، ۱۵ درصد نیتروژن و ۱۴ درصد از صادرات کود فسفر را به خود اختصاص داده است . گاز طبیعی (یکی دیگر از محصولات روسیه مشمول محدودیت صادرات) نیز برای تولید کود مورد نیاز است. این بدان معناست که قیمت کودها به طور ناگهانی افزایش یافته و منابع محدود شده است، که احتمالاً منجر به کاشت محصولات کمتری می شود، به ویژه توسط کشاورزانی که با بیشترین مشکلات اقتصادی روبرو هستند. از طرفی مقرون به صرفه بودن کود بر عملکرد محصول تأثیر می گذارد چنانکه در دسترس بودن و افزایش هزینه کودهای شیمیایی نیز به کمبود مواد غذایی کمک می کند.
قیمت کودها که پیش از سال ۲۰۲۲ به دلیل اختلال در عرضه و محدودیت های صادراتی در حال افزایش بود، به دلیل جنگ در اوکراین افزایش یافت به گفته وزارت کشاورزی ایالات متحده، کودها حدود ۳۵ درصد از هزینه های عملیاتی یک کشاورز برای تولید ذرت و گندم را تشکیل می دهند. بسیاری احتمالاً با استفاده از کود کمتر، افزایش قیمت را جبران می کنند که می تواند حجم تولید را کاهش دهد و عملکرد محصول را کاهش دهد. آنچه در پی جنگ روسیه به اوکراین رخ می دهد نشان می دهد که چگونه ارتباط بین بحران آب و هوا، ناامنی غذایی و پایداری ضعیف سیستم های غذایی در حال تبدیل شدن به یک سوال ژئوپلیتیک است. روند قیمت کود و مواد غذایی و همچنین تعداد افراد گرسنه از قبل چندین سال در حال افزایش بود که عمدتاً به دلیل تغییرات آب و هوایی و بعداً همهگیری بود. جنگ در اوکراین این روندها را تشدید کرده است و به قیمت بالای کود و کالاهای اولیه مانند گندم، که بیشتر آن از روسیه و اوکراین می آید، کمک نمود. مارپیچی که به طرز نگران کننده ای بر زنجیره های تامین مواد غذایی و مصرف کنندگان، از جمله در اروپا و سایر کشورهای ثروتمند تاثیر می گذارد. جنگ در اوکراین همچنین باعث افزایش هزینه های کود و حمل و نقل شد و با افزایش هزینه های تولید و حمل و نقل، فشار بیشتری بر قیمت مواد غذایی وارد کرد. با این وجود، IFA به عرضه کودهای شیمیایی در کوتاه مدت خوشبین است که ناشی از سرمایه گذاری در ظرفیت کود در مناطقی است که به گاز طبیعی ارزان قیمت دسترسی دارند.
مهم ترین عاملی که در کوتاه مدت بر تقاضای کود تاثیر دارد قیمت مواد غذایی و قیمت کود است. با افزایش قیمت مواد غذایی تولید آن افزایش یافته در نتیجه تقاضا برای کود افزایش مییابد. دیگر عامل مهمی که در میان مدت موجب تغیر در تقاضای کود میشود، شرایط آب و هوایی است، چراکه در صورت وقوع خشکسالیهای فراگیر تولید محصولات زراعی کاهش یافته و در نتیجه تقاضا برای کود کاهش مییابد.
همچنین از مهمترین عواملی که در بلندمدت بر تقاضای کود موثر است، رشد جمعیت و الگوی مصرف است. رشد جمعیت و رشد اقتصادی و همچنین تولید ناخالص داخلی موجب افزایش تولید محصولات زراعی و در پی آن افزایش تقاضای کود میشود. همچنین الگوی مصرف بسیار در تقاضای کود موثر است. به عنوان مثال تغییر الگوی مصرف استفاده از قارچ و سویا به جای گوشت در بلندمدت و میان مدت میتواند تقاضا برای کود را افزایش دهد. در حال حاضر رشد مصرف غلات بیشتر از رشد جمعیت بوده و تغییر رژیم غذایی مهمترین عامل در افزایش مصرف مواد غذایی محسوب میشود. البته نقش گاز طبیعی در امنیت غذایی جهانی فراتر از تولید کود است. بویژه آنکه در جنبه های مختلف زنجیره تامین بخش کشاورزی و فرآوری مواد غذایی استفاده می شود.
به عنوان مثال، گاز طبیعی برای گرمایش استفاده می شود که برای رشد محصولات در محیط های کنترل شده ضروری است. علاوه بر این، گاز طبیعی در صنایع فرآوری مواد غذایی برای پخت و پز و گرمایش استفاده می شود، بویژه محیطی که انرژی حرارتی ثابت و کنترل شده مورد نیاز است. تبرید و نگهداری سرد محصولات غذایی نیز به انرژی متکی است که در آن گاز طبیعی نقش کلیدی ایفا می کند. استفاده از انرژی حاصل از گاز طبیعی در سیستم های تبرید تضمین می کند که محصولات فاسد شدنی در دمای ایمن ذخیره و حمل شوند و در نتیجه فساد و ضایعات مواد غذایی کاهش می یابد. این امر به ویژه در مدیریت زنجیره تامین غذای جهانی اهمیت دارد و تضمین می کند که غذای تولید شده در یک بخش از جهان می تواند به طور ایمن و کارآمد به جایی دیگر که مورد نیاز است منتقل شود. استفاده از گاز طبیعی در کشاورزی نیز پیامدهای اقتصادی گسترده تری دارد. با افزایش بهره وری کشاورزی، گاز طبیعی به رفاه اقتصادی کشاورزان و جوامع روستایی کمک می کند. این به نوبه خود تأثیر مثبتی بر اقتصادهای محلی و ملی دارد و باعث رشد و توسعه اقتصادی می شود. علاوه بر این، در دسترس بودن کودهای گاز طبیعی پیامدهایی برای تجارت بینالمللی محصولات کشاورزی دارد. کشورهایی که به منابع گاز طبیعی دسترسی دارند از مزیت رقابتی در تولید محصولات کشاورزی برخوردارند. این امر می تواند منجر به افزایش صادرات محصولات کشاورزی و کمک به در دسترس بودن و تجارت جهانی مواد غذایی شود.
با نگاهی به آینده، نقش گاز طبیعی در کشاورزی و امنیت غذایی احتمالاً با پیشرفتهای فناوری و پویایی بازار تغییر میکند. انتظار میرود نوآوریها در تولید کود، استفاده کارآمدتر از گاز طبیعی و توسعه فناوریهای جدید کشاورزی نقش گاز طبیعی را در حمایت از امنیت غذایی جهانی افزایش دهد. در نتیجه، گاز طبیعی سنگ بنای امنیت غذایی جهانی است که نقش مهمی در تولید کود و حمایت از جنبههای مختلف بخش کشاورزی و فرآوری مواد غذایی دارد. سهم آن در افزایش بازده محصولات، بهبود در دسترس بودن مواد غذایی و حمایت از توسعه اقتصادی قابل توجه است.
در این زمینه، ثبات بازارهای گاز طبیعی نیز با امنیت غذایی جهانی در ارتباط است. ضروری است که سرمایه گذاری در تولید گاز طبیعی، صنایع پایین دستی مانند کودها و تقویت زنجیره های ارزش لجستیکی ادامه یابد تا اطمینان حاصل شود که این کالاهای مهم در دسترس، در دسترس و مقرون به صرفه هستند. از آنجایی که جهان با چالش تغذیه جمعیت رو به رشد مواجه است، استفاده پایدار و کارآمد از گاز طبیعی یک عامل کلیدی در تضمین امنیت غذایی جهانی باقی خواهد ماند.
