نویسنده : دکتر حسین شیرزاد تحلیل گر و دکترای توسعه کشاورزی
معمولا نقش جهانی ایران در منظومه غذا اغلب به اشتباه درک میشود، زیرا مباحث سیاسی تقریباً منحصراً بر ژئوپلیتیک متمرکز هستند. برای درک واقعی ایران، باید به پویاییهای ژئواکونومیک آن که هم منطقه و هم جهان را شکل میدهد، توجه یکسانی شود. درگیریهای اخیردر خاورمیانه بین ایران و اسرائیل و ایالات متحده، بازارهای جهانی انرژی را آشفته کرده و باعث شده است که قیمت جهانی کود از ابتدای ماه مارس بیش از ۲۵ درصد افزایش یابد. برزیل، تولیدکننده برتر محصولات کشاورزی در آمریکای لاتین، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۵ میلیارد دلار کود وارد کرده است. بطور متعارف بخش کشاورزی برزیل یک مصرفکننده عمده انرژی است که ۵ درصد از تقاضای انرژی ملی را تشکیل میدهد. گازوئیل سوخت اصلی است که تقریباً ۵۰ درصد از مصرف انرژی این بخش را تشکیل میدهد. یک شوک خارجی در بازار بینالمللی نفت اثرات قابل توجهی دارد، به ویژه برای کشوری که تا ۳۰ درصد به گازوئیل وارداتی متکی است. این تأثیر به ویژه در مرز کشاورزی مرکز-غرب مشهود است، زیرا هزینههای بالاتر سوخت به قیمت مواد غذایی در بازارهای داخلی و جهانی منتقل میشود. سیستم حمل و نقل بار عمدتاً جادهای برزیل، که محصولات کشاورزی را جابجا میکند، نیز تحت تأثیر افزایش قیمت گازوئیل قرار گرفته است.
سوخت وزن قابل توجهی در شاخص رسمی قیمت مصرفکننده برزیل (IPCA) دارد و تأثیر آن بر تورم اجتنابناپذیر است. برزیل در مورد کودها حتی آسیبپذیرتر است، زیرا ۸۰ درصد از مصرف آن وارداتی است. برزیل، یکی از بزرگترین صادرکنندگان مواد غذایی جهان، ۸ درصد از مصرف کود جهانی را به خود اختصاص داده است. این تأثیر هم از طریق خطر اختلال در ناوبری دریایی و هم از طریق … احساس میشود. و از طریق افزایش قیمت گاز طبیعی، که یک نهاده کلیدی در تولید کود است.
قیمت مواد مغذی کشاورزی از آغاز درگیری در اواخر فوریه در بندر سانتوس بیش از ۲۲ درصد افزایش یافته است که بر هزینههای تولید در این زمینه تأثیر گذاشته است. طبق گزارش کومکس، اوره که به طور گسترده در محصولاتی مانند ذرت، میوه و سبزیجات استفاده میشود، بیشترین افزایش را با بیش از ۴۰ درصد ثبت کرده است. بین ژانویه و آوریل، قیمت کود ۳۳ درصد افزایش یافت.
شوک فعلی احتمالاً سرمایهگذاری بیشتری را با هدف کاهش وابستگی به واردات، که به یک آسیبپذیری ساختاری برای برزیل و آمریکای لاتین تبدیل شده است، سوق خواهد داد. ضروری است که سرمایهگذاریها در پالایش نفت، فرآوری گاز و تولید کود با بهرهگیری از مزایای منطقهای مانند گاز رقابتیتر از بولیوی و آرژانتین، یکپارچه شوند. سپس میتوان این منابع را در زنجیرههای ارزش استراتژیک مانند کودها به کار گرفت و از این طریق توسعه بازار گاز برزیل را تقویت کرد.
در آمریکای لاتین، برزیل بیشترین آسیب را از درگیریهای خاورمیانه دیده است. این کشور که چهارمین واردکننده بزرگ کود در جهان است، در سه سال گذشته به طور متوسط ۷۰ درصد از تقاضای خود را از طریق واردات تأمین کرده است و ۱۷ درصد از کودهای نیتروژنی آن در سال ۲۰۲۵ از این منطقه تأمین شده است. آرژانتین، سومین صادرکننده بزرگ مواد غذایی جهان، تقریباً ۵۰ درصد از تقاضای کود خود را از طریق واردات تأمین میکند و خاورمیانه ۲۶ درصد از کودهای نیتروژنی آن را در سال ۲۰۲۵ تأمین میکند – که این امر بر تولید گندم، ذرت و جو فشار وارد میکند. پاراگوئه و اروگوئه، اگرچه کوچکتر هستند، اما به طور مشابه آسیبپذیر هستند، به ویژه به دلیل افزایش قیمت فسفات.
محدودیتهای صادراتی از سوی چین و روسیه، عرضه جهانی را محدود کرده و شوک به هزینههای عملیاتی مؤثر این اقتصادها را تشدید میکند. در برزیل، حاصل خیزی و اسیدیته پایین خاک، تأثیر را تشدید میکند. با توجه به اینکه حاشیه سود از سال ۲۰۲۳ – به دلیل افزایش هزینههای کود، نرخ ارز نامطلوب و افزایش نرخ بهره – تحت فشار قرار گرفته است. فصل زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ احتمالاً شاهد گسترش کندتر سطح زیر کشت خواهد بود. ذرت که اغلب برای جبران حاشیه سود ضعیف سویا استفاده میشود، نیتروژن بیشتری مصرف میکند و این جایگزین را محدود میکند. در آرژانتین، افزایش هزینهها، رقابتپذیری صادرات سویا و مشتقات آن را کاهش میدهد. در میانمدت تا بلندمدت، این شوک میتواند نقش آمریکای لاتین را در بازارهای جهانی غذا تغییر دهد و به سمت محصولاتی که کمتر به کود نیاز دارند، سوق دهد. هزینههای بالاتر در کوتاهمدت رقابتپذیری را کاهش میدهد، اما در نهایت ممکن است اهمیت استراتژیک منطقه را تقویت کند. سرمایهگذاری در تولید کود در این مرحله برای کاهش وابستگی و آسیبپذیری در برابر درگیریهای خارجی ضروری است.
از سوی دیگر، درگیریهای خاورمیانه قیمت کود و ماشینآلات کشاورزی را در سراسر آمریکای لاتین افزایش داده است. در برزیل، قیمت کود نیتروژن به شدت افزایش یافته است، به طوری که اوره گرانول CFR برزیل از اواخر فوریه تا اواخر مارس بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است. این افزایش ناگهانی، وابستگی برزیل به تأمینکنندگان خاورمیانه را نشان میدهد که به طور متوسط ۲۶ درصد از واردات اوره و سولفات آمونیوم آن را تشکیل میدهند. در نتیجه، حاشیه سود ذرت تابستانی منفی شده است و احتمالاً باعث تغییر در سطح زیر کشت به سمت سویا شده است. برای سویا، کمترین گسترش سطح زیر کشت را در تقریباً ۲۰ سال گذشته پیشبینی میکنیم که ناشی از عوامل متعددی از جمله وخامت اقتصاد برای تبدیل مراتع است. حاشیه سود تبدیل مراتع به زمینهای کشاورزی در حال حاضر منفی است و نسبت تهاتر برای کود MAP به طور قابل توجهی بدتر شده است، اگرچه کلرید پتاسیم نسبتاً پایدار باقی مانده است. با وجود این موانع، انتظار کاهش سطح زیر کشت را نداریم، زیرا حاشیه سود در مناطق کشت سویا حتی تحت سناریوهای شوک نفتی نیز مثبت باقی میماند. با این حال، نگرانیهای فزایندهای در مورد در دسترس بودن کود در طول فصل کاشت سپتامبر-نوامبر وجود دارد. زیرا به دلیل محدودیتهای صادراتی از خاورمیانه و سایر تأمینکنندگان اصلی. این میتواند منجر به کاهش مصرف کود شود. بخش گندم آرژانتین با فشار فوری مواجه است، زیرا هزینههای متغیر ۱۴ درصد افزایش یافته در حالی که درآمد ناخالص ثابت مانده است. این کاهش حاشیه سود، کاشتهای آینده را تهدید میکند و میتواند بر تولید تأثیر بگذارد.
معمولا انتظار می رود تا تأثیر فوری در هزینههای تولید محصولات زمستانی مانند گندم در آرژانتین و برزیل احساس شود. در برزیل، در بحبوحه محدودیتهای اعتباری و قیمتهای بالا از سال گذشته، بسیاری از کشاورزان خرید را به تعویق انداختند و اکنون با افزایش قیمت کود به دلیل درگیری، با وضعیت نامطلوبتری روبرو هستند. اگر کشاورزان قادر به جذب هزینههای بالاتر کود نباشند، تولیدات کشاورزی میتواند تهدید شود. کاهش کاربرد مواد مغذی در مزارع ممکن است منجر به کاهش بازده شود. چرخه محصول ۲۰۲۶-۲۷ در حال حاضر یک نگرانی رو به رشد است، به ویژه به دلیل قیمت بالای کودهای فسفات. انتظار میرود هزینههای تولید افزایش یابد و حاشیه سود را کاهش دهد، در حالی که شرایط تجارت بدتر شده است – قیمت غلات همگام با آن افزایش نیافته است، در حالی که هزینههای کود افزایش یافته است. برای محصول دوم (سافرین ها)، نگرانی اصلی اوره است. هر چه درگیری بیشتر ادامه یابد، احتمال اینکه قیمتها در اوج تقاضا بالا بمانند و کوددهی نیتروژن را تضعیف کنند، بیشتر میشود. همه اینها میتواند منجر به کاهش استفاده از نهادهها در کشاورزی، کاهش تولید و افزایش قیمت مواد غذایی شود.
برزیل و آرژانتین به شدت در معرض اختلالات در بازارهای جهانی کود هستند. هر دو کشور برای تأمین تقاضای داخلی به شدت به واردات متکی هستند. دو کشور با افزایش تورم مواد غذایی ناشی از هزینههای کود مواجه اند. قیمتهای بالاتر نهادهها، ناشی از درگیری ایران و اختلالات عرضه، هزینههای تولید را افزایش داده و بر قیمت مواد غذایی و بودجه خانوار تأثیر میگذارد. با گسترش فشارها در سراسر زنجیرههای بستهبندی و تأمین، مصرف در حال کاهش است و مصرفکنندگان کمتر خرید میکنند و به گزینههای ارزانتر روی میآورند. اگرچه بحران فعلی هنوز باعث افزایش شدید قیمت غلات و دانههای روغنی که در شوکهای غذایی جهانی قبلی مشاهده شده بود، نشده است، اما اثرات آن از طریق کانالهای مختلف، با تأثیرات نامشخص بر تولید، قیمتها و در نهایت امنیت غذایی، در حال آشکار شدن است.افزایش قیمت کود و انرژی در محیطی با قیمت پایین کالاها، انگیزهها را در سیستمهای کشاورزی تغییر میدهد و استفاده از کود را برای کشاورزان کمتر سودآور میکند. زمان بحران فعلی به این معنی است که نیمکره جنوبی، به رهبری برزیل و آرژانتین، ممکن است یکی از مناطقی باشد که بیشترین فشار افزایش قیمت کود را متحمل میشود، به خصوص اگر تنگه هرمز از تابستان تا پاییز پرریسک بماند. کاهش قابل توجه تولید در منطقه میتواند بحران فعلی انرژی و کود را به بحران عرضه محصولات کشاورزی تبدیل کند و منجر به افزایش قیمت محصولات کشاورزی و دام و افزایش فشار بر قیمت مواد غذایی شود. تجربه گذشته نشان میدهد که تأثیر کلی بر بازده و تولید ممکن است در مقایسه با سایر عوامل مانند آب و هوا اندک باشد. منابع جهانی در مقایسه با دورههای قبلی افزایش ناگهانی قیمت مواد غذایی نسبتاً فراوان هستند ، که یکی از دلایلی است که قیمتهای بازار آتی غلات و دانههای روغنی نسبتاً ثابت مانده است. با این وجود، با توجه به عدم پیشبینی راهحل سریع برای بحران، با نزدیک شدن به فصلهای کاشت تابستان و پاییز در نیمکره جنوبی، دسترسی به کود و تهیه آن به دقت زیر نظر خواهد بود.
