به قلم حسین چمنی کارشناس شیر
نشست خبری هفته ملی سلامت استخوان و اعلام آمارهای تکان‌دهنده‌ای چون ابتلای ۳۰ درصد جمعیت بالای ۵۰ سال به پوکی استخوان و ثبت سالانه ۱۵۰ هزار شکستگی، بار دیگر نشان داد که غفلت از هشدارهای کارشناسی، سلامت عمومی کشور را وارد فاز بحران کرده است. در شرایطی که ۹۰ درصد توده استخوانی تا سن ۲۰ سالگی شکل می‌گیرد و ایران با سرعت به سمت پیری جمعیت پیش می‌رود، سقوط سرانه مصرف شیر به یک‌چهارم استانداردهای جهانی و بی‌توجهی یا تاخیر مکرر در اجرای طرح ملی «شیر مدارس»، سرمایه‌گذاری بر سلامت نسل آینده را با تهدیدی جبران‌ناپذیر روبه‌رو ساخته است.
20 اکتبر مصادف با 28 مهرماه روز جهانی پوکی استخوان نام گرفته است. به همین مناسبت نشست خبری هفته ملی سلامت استخوان روز شنبه ۲۵ مهر ۱۴۰۵، با حضور دکتر باقر لاریجانی، رئیس پژوهشکده غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران، دکتر فاطمه حاجی‌ولی‌زاده، رئیس اداره بیماری‌های عضلانی‌اسکلتی معاونت بهداشت وزارت بهداشت، و دکتر نوشین فهیم‌فر، رئیس شبکه تحقیقات و فناوری پوکی استخوان کشور، در پژوهشکده غدد و متابولیسم برگزار شد. توضیحات سخنرانان این نشست خبری که بازتاب گسترده ای در خبرگزاری ها و رسانه های مختلف داشت حاکی از آن است که موضوعی قابل پیش بینی که در طول سالیان گذشته بارها در مورد وقوع آن هشدار داده شده بود ، بر اثر بی توجهی حالا تبدیل به یک بحران شده که عواقب آن 30 درصد از جمعیت بالای 50 سال کشور را درگیر کرده است.
رئیس پژوهشکده غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران در این نشست خبری، با تأکید بر اهمیت سلامت استخوان در نظام سلامت گفت: «حدود ۳۰ درصد جمعیت بالای ۵۰ سال کشور به پوکی استخوان مبتلا هستند و حدود ۵۰ درصد نیز با کاهش تراکم استخوان مواجه‌اند. وی با اشاره به برآوردهای ارائه‌شده درباره وضعیت شکستگی‌ها در کشور گفت: در ایران روزانه حدود ۴۰۰ مورد شکستگی استخوان رخ می‌دهد و تعداد شکستگی‌های جدید در سال به حدود ۱۵۰ هزار مورد می‌رسد.
در ادامه، دکتر فاطمه حاجی‌ولی‌زاده، رئیس اداره بیماری‌های عضلانی‌اسکلتی معاونت بهداشت وزارت بهداشت، نیز با اشاره به روند سالمندشدن جمعیت کشور، پوکی استخوان را بیماری خاموشی دانست که معمولاً تا زمان بروز عوارض، نشانه مشخصی ندارد. وی گفت: پوکی استخوان یک بیماری خاموش است که معمولاً علامت مشخصی ندارد و بیشتر در سنین میانسالی و سالمندی بروز می‌کند. با توجه به روند سالمندشدن جمعیت کشور، انتظار می‌رود تعداد مبتلایان به این بیماری نیز افزایش یابد. وی با تأکید بر ضرورت ارتقای سواد سلامت جامعه اظهار کرد: با وجود اقدامات انجام‌شده، برآوردها نشان می‌دهد تنها حدود ۱۰ درصد مردم در مراکز جامع سلامت، آموزشهای مرتبط با پوکی استخوان و عوارض آن را دریافت کرده‌اند. وی با اشاره به اهمیت توجه به سلامت استخوان زنان افزود: پوکی استخوان در زنان زودتر بروز می‌کند و زنان بالای ۵۰ سال از گروه‌های مهم در معرض خطر این بیماری هستند.
دکتر نوشین فهیم‌فر، رئیس شبکه تحقیقات و فناوری پوکی استخوان کشور نیز با تأکید بر اینکه پیشگیری از پوکی استخوان باید از دوران کودکی آغاز شود، تغذیه مناسب، دریافت کافی کلسیم و فعالیت بدنی منظم را از عوامل مهم در شکل‌گیری استخوان‌های سالم دانست.
وی گفت: حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد از توده استخوانی انسان در دوران کودکی ساخته می‌شود و تقریباً ۹۰ درصد از توده استخوانی تا پیش از ۲۰ سالگی شکل می‌گیرد. این موضوع نشان می‌دهد که خانواده‌ها در تأمین سلامت استخوان کودکان نقش بسیار مهمی دارند.
دکتر فهیم‌فر با اشاره به اهمیت دوران کودکی و بلوغ در دستیابی به تراکم استخوانی مناسب افزود: تغذیه سالم و سبک زندگی مناسب می‌توانند احتمال ابتلا به پوکی استخوان در سال‌های بعد را کاهش دهند؛ هرچند دستیابی به تراکم استخوانی مناسب به‌تنهایی تضمین‌کننده پیشگیری کامل از این بیماری نیست.
وی شیر و فرآورده‌های لبنی را از منابع غنی کلسیم معرفی کرد و گفت: سبزیجات برگ سبز و مغزها نیز می‌توانند در تأمین کلسیم مورد نیاز بدن نقش داشته باشند؛ بااین‌حال، میزان جذب کلسیم از منابع غذایی مختلف یکسان نیست و انتخاب منابع مناسب در برنامه غذایی کودکان اهمیت دارد.
آمارها و توضیحات فوق چند نکته را به مسئولین، مردم و اصحاب رسانه یادآوری می کند:
۱- آمارهای فوق نشان می دهد تنها 20 درصد از جامعه ی ایران کلسیم کافی دریافت می کند و از تراکم استخوانی مناسب برخوردار است !
۲- با توجه به سونامی سالمندی در کشور ، باید هر لحظه منتظر تشدید عوارض ناشی از پوکی استخوان در این قشر از جامعه باشیم. هم اکنون بیش از ده میلیون نفر از جمعیت کشور را سالمندان تشکیل می دهند و بزودی این جمعیت سهمی 25 میلیونی را بخود اختصاص خواهد داد. مهمترین عارضه ی پوکی استخوان زمینگیری و وابستگی این جمعیت عظیم به اطرافیان سالم ویا خدمات دولتی به دلیل کوچک شدن بعد خانوار و نیز عدم امکان مالی برای نگهداری سالمندان زمینگیر به دلیل هزینه های سرسام آور آن خواهد بود.
۳- اشاره روشن به این نکته که 90 درصد تراکم استخوانی تا بیست سالگی شکل می گیرد بر این حقیقت آشکار دلالت دارد که پیشگیری از روند رو به تزاید پوکی استخوان مستلزم توجه به تغذیه صحیح کودکان و نوجوانان است. حال بهتر می توان درک کرد که چرا در تمامی کشورهای توسعه یافته طرحهایی مانند شیر مدرسه با حساسیت ویژه دنبال می شود و برای جلب توجه بیشتر روزی جهانی بنام شیر مدرسه نامگذاری شده است.
۴- سالهاست که در مورد خطر کاهش مصرف شیر و فرآورده های آن به عنوان مهمترین منبع دریافت کلسیم هشدار داده می شود. آمارهای ارائه شده از سوی مراجع صاحب صلاحیت نشان می دهد که در طول 25 سال گذشته شیر طولانی ترین نمودار منفی و کمبود مصرف در میان تمامی گروه های غذایی را داشته و همچنان این جایگاه منفی را حفظ کرده است. سرانه مصرف حدود 60 کیلو در سال در مقایسه با متوسط مصرف 260 کیلو در کشورهای توسعه یافته به اندازه کافی گویا و هشدار دهنده است!
۵- حال که عوارض این کمبود مصرف از مرحله هشدار به بحرانی بزرگ تبدیل و جمعیت قابل توجهی از کشور را درگیر کرده است ، آیا برنامه ای برای تغییر در این مسیر و تغییر الگوی مصرف در دستور کار قرار دارد؟ چرا متولیان برنامه هایی مانند یارانه یا سبد کالا برگ جسارت آن را ندارند که حد قل در قد و قامت همان کمک های معیشتی ناچیز سهم خود را در تصحیح الگوی مصرف ادا کنند؟ آثار بی توجهی به این نکات تحمیل هزینه های چند برابری درمان و کاهش بهره وری نیروی انسانی را بدنبال خواهد داشت .
۶- جای این سوال باقیست که چرا طرحی مانند طرح شیر مدرسه که زمانی بخاطر اجرای دقیق و گسترده ی آن یکی از افتخارات کشور بوده و مورد تقدیر بین المللی قرار گرفته ، چند سالی است که یا تعطیل می شود ویا حرکتی لاک پشتی دارد. وزیر محترم آموزش و پرورش اخیرا اعلام کردند که طرح توزیع شیر مدارس از ابتدای آبان آغاز خواهد شد. این وعده حتی اگر عملی شود ، یعنی یک ماه از شش ماه زمان اجرای طرح از دست رفته است. وقتی مهمترین زمان جذب و ذخیره سازی کلسیم در سن دانش آموزی اعلام می شود ، توجه به این موضوع از همان اهمیتی برخوردار است که آموزشهای همگانی برخوردار است. چرا بدلیل همه گیری کرونا و یا جنگ ، آموزشهای عمومی تعطیل نمی شود؟ چون این آموزشها زمان خاصی دارند و به هیچ بهانه ای نمی توان آن را عقب انداخت. در یافت و ذخیره کافی کلسیم نیز اگر در سنین دانش آموزی بدرستی برنامه ریزی نشود، بعد از سی سالگی بدلیل توقف جذب قابل جبران نیست. متولیان امربا اجرای کامل و مستمر طرح شیر مدرسه باید متوجه اهمیت مسیولیتشان در این زمینه برای پیشگیری از عارضه دهشتناک پوکی استخوان در میانسالی و سالمندی جمعیت کشورباشند .
